Арга, эх сурвалж
Шагай Тарот хоёр уламжлалыг хослуулдаг: монгол шагайн мэрэг, 78 хөзрийн тарот. Юу нь уламжлалт, юу нь манай шинэ бүтээл болохыг энд ил тод бичлээ.
Шагайн мэрэг
Шагайгаар тоглох, мэрэг төлөг буулгах заншил эртний. «Монголын нууц товчоо»-нд Тэмүжин, Жамуха хоёр бага насандаа шагай солилцож анд бололцсон тухай өгүүлдэг. Дөрвөн шагайг хамт хаяж, буусан талын хослолоор төлөг үзэхийг «шагай буулгах» гэдэг: дөрвөн шагай дөрвөн өөр амьтан болж буух нь ховор, хэцүү тул «дөрвөн бэрх» гэж нэрлэжээ.
Хаялт хэрхэн явагддаг вэ
- 1
Асуултаа бодож, шагайгаа атга
Уламжлалаар дөрвөн шагайгаа баруун гартаа атгаж, асуултаа шивнээд хаядаг. Сайт дээр сэдвээ сонгоод асуултаа бичнэ.
- 2
Дөрвөн шагай дөрвөн зүгт бууна
Шагай бүр нэг талаараа бууж, хойморь, баруун, зүүн, үүдэнд нэг нэгээр байрлана. Дөрвөн талын хослол нь доорх 35 буулгын нэг: асуултын тань ерөнхий төлгө.
- 3
Хөзрөө сугална
Холисон 78 хөзрөөс таваа сонгоно. Гал голомтынх нь асуултын гол, бусад нь дөрвөн зүгийн хүч бөгөөд тухайн зүгт буусан амьтан хөзрийн өнгө аясыг заана.
Шагайн дөрвөн тал
Морь
шулуун тал дээшээ
100 хаялтаас 10 орчим
Тэмээ
тахир тал дээшээ
100 хаялтаас 10 орчим
Хонь
бөгтөр тал дээшээ
100 хаялтаас 40 орчим
Ямаа
хонхор тал дээшээ
100 хаялтаас 40 орчим
Бөгтөр тал дээшээ буувал хонь, хонхор тал — ямаа, тахир тал — тэмээ, шулуун тал — морь («Монгол нүүдэлчдийн тайлбар толь»). Шагай онхойж зогсвол «онх» гэнэ. Өргөн хоёр тал (хонь, ямаа) тус бүр 40 орчим хувь, нарийн хоёр тал (морь, тэмээ) 10 орчим хувьд буудаг тул сайт ч мөн ийм магадлалаар хаяна: дөрвөн морь арван мянган хаялтад ганцхан удаа таарна.
Уламжлалаар нэг асуултаар дахин дахин хаявал мэрэг төөрнө гэдэг — тиймээс өдөрт гурван үнэгүй эрх (шагай, тарот аль ч аргаар), өөр асуулт гарвал нэмэлт эрх.
35 буулгын уламжлалт утга
Ардын утгыг үгчлэн оруулав (эх сурвалж бүрт бага зэрэг ялгаатай байдаг). Ховроос түгээмэл рүү эрэмбэлэв.
ӨлзийтэйХолимог
Дөрвөн морь
0.010%
Өлзийтэй
«Мэргийн дээд төлгө, үйлс өлзий дэмбэрэлтэй бүтэх ерөөлтэй.»
Дөрвөн тэмээ
0.010%
Өлзийтэй
«Урт удаан өлзийтэй, бэлгэ шинжийг бадраах амой.»
Гурван тэмээ, нэг морь
0.040%
Өлзийтэй
«Урт удаан баяртай хэрэг үйл бүхэн бүтнэ.»
Гурван морь, нэг тэмээ
0.040%
Өлзийтэй
«Ирж очих нь түргэн, хүсэл мөрөөдөл бүрэн биелэнэ.»
Хоёр морь, хоёр тэмээ
0.060%
Өлзийтэй
«Үйл хэрэг бүтэмжтэй, зам мөр өлзийтэй.»
Гурван морь, нэг ямаа
0.16%
Өлзийтэй
«Санаж бодсон хэрэг зориг 2 талд баяртай сайн.»
Гурван морь, нэг хонь
0.16%
Өлзийтэй
«Тэгш сайн, ажил хэрэг зориг 2 талд баяртай сайн.»
Гурван тэмээ, нэг хонь
0.16%
Холимог
«Хүч төгөлдөр боловч бүтээмж муу, саад учрана.»
Гурван тэмээ, нэг ямаа
0.16%
Холимог
«Үйл хэрэг гадны хүний талд, гэвч хэтийн төлөв сайн.»
Хоёр тэмээ, нэг морь, нэг ямаа
0.48%
Өлзийтэй
«Анхны явдал баяртай, хожимдсон ч хэтийн төлөв найдлагатай.»
Хоёр тэмээ, нэг морь, нэг хонь
0.48%
Өлзийтэй
«Хэл хүргэж ирэх, өөрийн талд сэтгэл ханамжтай.»
Хоёр морь, нэг тэмээ, нэг ямаа
0.48%
Өлзийтэй
«Алсын үйл хэрэг сайн, хүсэл мөрөөдөл биелэнэ.»
Хоёр морь, нэг тэмээ, нэг хонь
0.48%
Өлзийтэй
«Баяртай сайн, бодлого бүхэн биелэнэ.»
Хоёр морь, хоёр ямаа
0.96%
Холимог
«Хэрэг зориг амар бүтэхгүй, мөргөлдөөнд дийлж магад.»
Хоёр морь, хоёр хонь
0.96%
Өлзийтэй
«Алсын үйл түргэн бүтэх, түшмэл дээдэстэй учрах.»
Хоёр тэмээ, хоёр хонь
0.96%
Холимог
«Өөрийн тал саадтай байх, сайн нөхөртэй учрах.»
Хоёр тэмээ, хоёр ямаа
0.96%
«Алсуураа саадтай, явдал мөр удаан, маргаантай.»
Хоёр ямаа, нэг морь, нэг тэмээ
1.9%
Холимог
«Эсэн мэнд, хүлээвч уулзах бэрх, яриа хэлцэл саадтай.»
Хоёр хонь, нэг морь, нэг тэмээ
1.9%
Өлзийтэй
«Алсын хэл сайн, асуудал таны талд.»
Хоёр морь, нэг хонь, нэг ямаа
1.9%
Өлзийтэй
«Өлзийтэй сайн, тус хүргэх хүнтэй учрана.»
Хоёр тэмээ, нэг хонь, нэг ямаа
1.9%
Холимог
«Аливаа хэрэг явдал бүтэх нь эргэлзээтэй.»
Дөрвөн хонь
2.6%
Өлзийтэй
«Хүссэн бүхэн бэлэг ерөөлтэй бүтэж сайхан эмэгтэйтэй уулзаж магад.»
Дөрвөн ямаа
2.6%
Холимог
«Бусдын гарт ужиг яриа хэлцэлээр тохиролцох талтай.»
Гурван ямаа, нэг морь
2.6%
«Цагаан хэл аманд орох, зорьсон хэрэг бүтэмжгүй байх.»
Гурван хонь, нэг морь
2.6%
Өлзийтэй
«Өөрийн талд бат сонин тавилантай учирч магад.»
Гурван хонь, нэг тэмээ
2.6%
Өлзийтэй
«Гадны нөлөөгүй, идээ будаатай учрах тавилантай.»
Гурван ямаа, нэг тэмээ
2.6%
«Үйл бүтэхгүй, гадны нөлөөтэй яваад ирээгүй байх.»
Дөрвөн бэрх
3.8%
Өлзийтэй
«Машид сайн тэргүүн төлгө, санасан бүхэн сэтгэлчлэн бүтнэ.»
Хоёр ямаа, нэг морь, нэг хонь
7.7%
Холимог
«Үйлс бүтэмж удаж биелэнэ, тэмцэлд дийлэгдэх талтай.»
Хоёр хонь, нэг морь, нэг ямаа
7.7%
Өлзийтэй
«Зөн бэлгэ баяртай, хувь заяаны тэнгэр таныг ивээнэ.»
Хоёр хонь, нэг тэмээ, нэг ямаа
7.7%
Холимог
«Үйл явдал бүтэх эсэх нь шийдгүй.»
Хоёр ямаа, нэг тэмээ, нэг хонь
7.7%
«Хэрэг явдал бусдын талд сөргөлдөөнтэй байх.»
Гурван хонь, нэг ямаа
10.2%
Холимог
«Ирж очих нь түргэн, зорьсон хүнтэйгээ уулзалдахгүй.»
Гурван ямаа, нэг хонь
10.2%
«Үйл бүтэмж муу, хар буруу санаатантай учрах.»
Хоёр хонь, хоёр ямаа
15.4%
Холимог
«Хэрэг бүтэх нь үл мэдэгдэх, эмэгтэй хүнд хууртагдаж мэднэ.»
Тарот хөзрийг хэрхэн холбосон бэ
Энэ хэсэг манай шинэ бүтээл. 35 буулгын утгыг ажиглахад амьтан бүр тогтвортой «зантай»: морь олон байх тусам «түргэн, өлзийтэй», тэмээ — «урт удаан, алс», хонь — «өөрийн талд бат, идээ будаатай», ямаа — «хэл ам, саад, гадны нөлөө». Тарот хөзрийн дөрвөн өнгийг эдгээр зантай тааруулсан:
Морь ба Уурга
Wands, гал
Үйлдэл, зориг, ажил хэрэг, хүсэл тэмүүлэл.
Эд зүйл: малчны уурга — морин дээрээс адуу барьдаг урт модон шийр, үзүүрээ бугалтай.
Хонь ба Аяга
Cups, ус
Хайр сэтгэл, гэр бүл, нөхөрлөл, мэдрэмж.
Эд зүйл: мөнгөн хөвөөтэй модон аяга — сүү, айраг, цай өргөдөг.
Ямаа ба Илд
Swords, салхи
Бодол, үг яриа, шийдвэр, зөрчил, үнэн.
Эд зүйл: монгол илд — бага зэрэг махир иртэй, алтан бариултай.
Тэмээ ба Зоос
Pentacles, шороо
Мөнгө, ажил хөдөлмөр, бие махбод, тогтвортой байдал.
Эд зүйл: дөрвөлжин нүхтэй алтан зоос, өлзий хээтэй.
Гэрийн таван байр
Гал голомт
Гэрийн төв, гал голомт — айлын амин сүнс, бүх зүйл эндээс эхэлдэг.
Буулгад: асуултын гол.
Хойморь
Гэрийн хамгийн хүндэт газар — өвөг дээдэс, ахмадын суудал, таны түшиг тулгуур.
Буулгад: үндэс, түшиг.
Баруун тал
Эмээл хазаар, айраг бүлүүрийн тал — гадагш чиглэсэн үйлдэл, хөдөлгөөн.
Буулгад: үйлдэл.
Зүүн тал
Гал тогоо, авдар шүүгээний тал — дотоод сэтгэл, гэрийн дулаан.
Буулгад: сэтгэл.
Үүд
Гэрийн үүд урагшаа — орж ирэх зочин, ирээдүй, шинэ боломж.
Буулгад: ирэх зүйл.
Дөрвөн шагай хойморь, баруун, зүүн, үүдэнд нэг нэгээр бууна. Тухайн зүгт буусан амьтан тэр зүгийн хөзрийн өнгө аяс, хугацааг заана (морь — 1–2 долоо хоног, хонь — энэ сардаа, ямаа — саадын дараа, тэмээ — 2–3 сар). Хөзрийн өнгө ба амьтан таарвал «ээлтэй буулт». Урвуу хөзөр хэрэглэдэггүй: хөзөр бүрийн гэрэл, сүүдэр талыг тайлалд хамт бичсэн.
Эх сурвалж
- «Монгол нүүдэлчдийн тайлбар толь», I боть — шагайн талын нэр (ikon.mn, 2016 «Шагайн тоглоом»).
- Ардын уламжлалт «Шагайн мэргэ» — 35 буулгын утга (kidstoy.mn «Шагайн мэргэ»; «Би Монголоороо гоёдог» блог, 2011).
- Д. Бямбахүү, «Дөрвөн бэрх» (shagai-toglokh блог, 2010) — 35 тохиолдлын тооцоо.
- F. N. David, «Games, Gods and Gambling» (1962) — шагайн (astragalus) талуудын магадлал.
- Тарот: Rider–Waite–Smith (1909) уламжлалын 78 хөзрийн утга.
Зургийн эх сурвалж
Шагайн гэрэл зураг: Yaan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0. Шагайн дөрвөн талыг тусад нь тайрч, арын дэвсгэрийг арилгасан; өөрчилсөн зураг мөн CC BY-SA 3.0 нөхцөлтэй.
78 хөзрийн зургийг Шагай Таротод зориулж шинээр зурсан.
Тарот бол өөрийгөө эргэцүүлэх, сэтгэлээ цэгцлэх хэрэгсэл. Эрүүл мэнд, хууль, санхүүгийн чухал шийдвэрийг мэргэжлийн хүнтэй зөвлөөрэй.